50 ára afmæli Lögfræðingafélags Íslands

Þann 1. apríl 2008 voru 50 ár liðin frá því Lögfræðingafélag Íslands var stofnað. Að því tilefni bauð félagið í móttöku að loknum aðalfundi 2008.  

Helgi I. Jónsson, formaður Lögfræðingafélags Íslands, hélt ræðu sem hér fer á eftir:

Í tilefni af 50 ára afmæli Lögfræðingafélags Íslands 1. apríl 2008

Í ár eru liðin 50 ár frá stofnun Lögfræðingafélags Íslands, en félagið var stofnað 1. apríl 1958 í I. kennslustofu Háskóla Íslands. Þess skal getið að Félag lagamanna og hagfræðinga starfaði á árunum 1919 til 1925 og gaf út Tímarit lögfræðinga og hagfræðinga, en ekkert heildarfélag lögfræðinga var starfandi á árunum 1925 til 1958. Einstök sérfélög lögfræðinga voru þó starfandi á því árabili og má þar nefna Lögmannafélag Íslands (upphaflega Málflutningsmannafélag Íslands), stofnað 1911, Sýslumannafélag Íslands, stofnað 1924 og Félag héraðsdómara, stofnað 1941, en heiti þess var síðar breytt í Dómarafélag Íslands. Gegndu þessi félög fyrst og fremst því hlutverki að vera hagsmunasamtök fyrir félagsmenn sína.

Helstu frumkvöðlar að stofnun Lögfræðingafélag Íslands voru prófessorar við lagadeild Háskóla Íslands og ber þar helst að nefna Ármann Snævarr og Theodór Líndal. Var Ármann fyrsti formaður félagsins og lagði hann jafnframt grunninn að fyrstu drögum að lögum félagsins sem samþykkt voru á stofnfundi þess. Samkvæmt þeim var hlutverk félagsins að efla samheldni með íslenskum lögfræðingum, gæta hagsmuna lögfræðingastéttarinnar í hvívetna og vera í fyrirsvari fyrir stéttina gagnvart innlendum og erlendum aðilum, stuðla að vísindalegum rannsóknum í lögfræði og taka þátt í samvinnu akademiskt menntraðra manna á Íslandi. Hygðist félagið ná þessum markmiðum með því að skapa tengsl milli sérfélaga lögfræðinga hér á landi, efna til almennra funda lögfræðinga um lögfræðileg og félagsleg efni, styrkja útgáfu lögfræðirita og efla persónuleg kynni lögfræðinga, m.a. með því að stofna til mannfagnaða. Árið 1974 voru sett inn í lögin ákvæði um félagsdeildir. Ný heildarlög félagsins voru samþykkt á framhaldsaðalfundi félagsins 9. febrúar 2006. Engar grundvallarbreytingar voru þó gerðar á lögunum, heldur voru þau uppfærð með tilliti til  breyttra tíma. Má þar nefna að inngönguskilyrði í félagið voru rýmkuð, ákvæði um félagsdeildir og kjarabaráttuhlutverk félagsins afnumin og reikningsári þess og aðalfundartíma breytt.

Frá upphafi og fram til þessa dags hafa fræða- og umræðufundir um lögfræðileg efni verið einn meginþátturinn í starfsemi félagsins. Hefur félagið kappkostað að halda uppi öflugri starfsemi að þessu leyti. Á síðari árum hefur verið mikil gróska í lögfræðilegri umræðu, ekki síst vegna fjölgunar lagadeilda á landinu. Framboð á lögfræðilegu efni til umræðu á fundum hefur því aukist að mun á síðari árum sem gert hefur það að verkum að vanda verður til vals á efni þannig að fundarsókn verði viðunandi. Eins og gengur hefur fundarsókn verið misgóð, en á segja má þó að félagið geti nokkuð vel við unað í því efni. Fundarsókn er eilíft hugðarefni stjórnarmanna sem skiljanlega leggja metnað sinn í að stuðla að því hún sé sem mest. Í þessu sambandi skal til gamans getið eftirfarandi hugleiðinga Guðmundar Ingva Sigurðssonar hæstaréttarlögmanns, sem sat í stjórn félagsins frá stofnun þess til 1964, en í fundargerð hans af fræðafundi félagsins árið 1961 segir svo:

„Það er áhyggjuefni góðum mönnum, hversu mjög lögfræðingar eru tómlátir um fundi í félaginu. Það er engu líkara en þeir verjist af alefli gegn því að auka þekkingu sína með því að hlýða á merka fyrirlesara, enda ekki boðið upp á annað. Ef til vill lifa þeir eftir því, sem í Biblíunni stendur: Sá, sem eykur þekkingu sína, eykur kvöl sína."

Fyrsta málþing félagsins var haldið árið 1971 í samvinnu við lagadeild Háskóla Íslands. Fundarmenn voru 75 talsins og þótti þingið takast svo vel að annað málþing var haldið árið eftir. Eftir það hafa málþing þessi verið árlegur viðburður hjá félaginu og þau jafnan verið vel sótt. Fjölmennast var málþíngið árið 1991 um aðskilnað dómsvalds og umboðsvalds í héraði sem 325 manns sóttu.

Vegna síaukins framboðs af fræðilegu efni og til að stuðla að víðtækari samvinnu lögfræðinga, sem starfa á mismunandi sviðum, ákváðu Lögfræðingafélag Íslands, Lögmannafélag Íslands og Dómarafélag Íslands á síðasta ári að halda sameiginlegan fræðafund sem jafnframt yrði eins konar árshátíð lögfræðinga. Sett var  á laggirnar undirbúningsnefnd, skipuð fulltrúum félaganna, og leitað til starfandi lagadeilda á landinu um hugmyndir að efni og tillögur um fyrirlesara. Svonefndur „Lagadagur" var síðan haldinn 9. maí sl. Dagskrá hófst með sameiginlegri málstofu þar sem umboðsmaður Alþingis fjallaði um aðferðir og tæki einkamarkaðarins og hvernig þau hentuðu stjórnsýslunni, en síðan skiptu fundarmenn sér niður á fjórar málstofur, eftir áhugasviði hvers og eins, þar sem fjallað var um mismunandi efni. Þrír framsögumenn voru í hverri málstofu. Um kvöldið var haldinn hátíðarkvöldverður, að undangenginni móttöku í boði dómsmálaráðherra, og dansleikur í framhaldinu þar sem m.a. var boðið upp á heimatilbúin skemmtiatriði. Þátttakendur voru rúmlega 200. Hefur góður rómur verið gerður að þessu framtaki félaganna og er vonandi að framhald verði þar á.

Lögfræðingafélag Íslands var eitt af stofnendum Bandalags háskólamanna (BHM) árið 1958 og var helsta hlutverk þess í upphafi að vinna að kjarabaráttu lögfræðinga í opinberri þjónustu. Var þetta mjög áberandi þáttur í starfsemi félagsins á síðari hluta sjöunda áratugarins og fyrri hluta áttunda áratugarins. Sérstök kjaramálanefnd var sett á fót árið 1968. Var hún mjög virk framan af, en til að gera langa sögu stutta lauk afskiptum félagsins af kjaramálum lögfræðinga árið 1978 með stofnun Stéttarfélags lögfræðinga í ríkisþjónustu. Félagið sagði sig þó þó ekki úr BHM fyrr en á starfsárinu 1991-1992, en fram til þess tíma hafði stærstur hluti félagsgjalda runnið til síðarnefnda félagsins til að mæta þeim kostnaði sem hlaust af fyrirsvari BHM í hagsmuna- og kjaramálum einstakra félagsmanna lögfræðingafélagsins.

Segja má að flaggskip félagsins sé og hafi verið Tímarit lögfræðinga, en svo sem áður greinir er eitt hlutverka félagsins að stuðla að vísindalegum rannsóknum í lögfræði, meðal annars með því að styrkja útgáfu lögfræðirita. Lögmannafélag Íslands hóf útgáfu tímaritsins árið 1951, en Lögfræðingafélagið tók við henni árið 1960 og hefur gefið ritið út upp frá því. Fyrsti ritstjóri tímaritsins var Einar Arnórsson sem stýrði því 1951-1953. Theodór Líndal ritstýrði því 1954-1972, Þór Vilhjálmsson 1973-1983, Jónatan Þórmundsson 1984-1989, Friðgeir Björnsson og Steingrímur Gautur Kristjánsson 1990-1993, Friðgeir einn frá 1994-2005 og núverandi ritstjóri, Róbert R. Spanó, frá 2006. Hefur félagið verið mjög lánsamt að fá til liðs við sig hæfa og ötula menn til að sinna þessum mikilvæga þætti í starfi félagsins.

Önnur útgáfustarfsemi á vegum félagsins hefur verið af skornum skammti. Lög og saga, safn ritgerða dr. Ólafs Lárussonar, var gefið út af félaginu árið 1958 og Lagastafir, safn ritgerða dr. jur. Þórðar Eyjólfssonar, árið 1967. Auk þess hefur félagið gefið út Lögfræðingatalið, fyrst árið 1950, næst árið 1963, þar næst árið 1976 og að lokum var það gefið út í fjórum bindum á árunum 1993-1997.

Erlend samskipti hafa verið takmörkuð. Félagið gerðist aðili að samstarfsráði norrænu lögfræðingasamtakanna árið 1972 og eftir það hafa árlegir fundir þessara heildarsamtaka norrænna lögfræðingafélaga verið sóttir eftir föngum af hálfu félagsins. Þess skal getið að lögfræðingafélögin í Danmörku, Finnlandi og Svíþjóð eru stéttarfélög og starfsemi þeirra því mun umfangsmeiri en Lögfræðingafélags Íslands.

Um aðra starfsemi félagsins er það helst að segja að árið 1997 var farið á vegum félagsins í náms- og skemmtiferð til Washington DC, höfuðborgar Bandríkjanna. Ferð þessi var mjög vel heppnuð og þátttaka góð. Varð það til þess að ákveðið var félagið stæði fyrir slíkum ferðum annað hvort ár. Árið 1999 var farið til Kína, 2001 til Rússlands, til Kúbu 2003, Suður-Afríku 2005 og síðast 2007 til Indlands. Ferðir þessar hafa þótt takast mjög vel og verið það vinsælar að færri hafa komist í þær að en viljað hafa. Eru þær því orðnar mikilvægur liður í starfsemi félagsins.

Öldungadeild félagsins var stofnuð 28. nóvember 2007 að frumkvæði Hrafns Bragasonar, fyrrverandi hæstaréttardómara, en hann er jafnframt fyrsti formaður deildarinnar. Tilgangur deildarinnar er að gæta hagsmuna eldri lögfræðinga, fjalla um áhugaefni þeirra innan lögfræði, stuðla að auknum samskiptum meðal þeirra svo og að efla samskipti lögfræðinga almennt. Stofnfélagar voru 39.

Hér að framan hefur verið stiklað á stóru í sögu félagsins og þróun þess. Í upphafi var félagið í senn hagsmunafélag og almennt félag lögfræðinga, en eftir stofnun Stéttarfélags lögfræðinga í ríkisþjónustu árið 1978 hefur félagið aðallega verið fræðafélag. Vert er þó að geta þeirrar nýbreytni, sem tekin var upp 1997, er félagið tók upp á því að standa fyrir náms- og kynnisferðum til útlanda fyrir félagsmenn.

Á stofnfundi félagsins fyrir 50 árum voru lokaorð ræðu fyrsta formanns þess, Ármanns Snævarr, þessi:

„Þau verkefni, sem bíða þessa félags, mætti telja miklu fleiri og ræða rækilegar um hvert eitt. Þess mun ekki þörf, enda er það sannast mála, að þessu félagi, ef stofnað verður, mun verða annað fremur að aldurtila en verkefnaleysi. Ég er þess altrúa, að íslenzkir lögfræðingar skilji það til fullnustu, að á okkur hvílir sú menningarlega skylda, að halda uppi öflugum allsherjarfélagsskap til gagns og sæmdar fyrir íslenska lögfræðingastétt - og okkur ætti hvorki að skort mannafla né dug til slíks félagslegs framtaks."

Þessi orð eru enn í fullu gildi. Fullyrða má að á þessum tímamótum félagsins sé starfsemi þess með miklum blóma. Félagsmönnum fjölgar stöðugt og eru nú rúmlega  1100 talsins. Þá er fjárhagur þess styrkur og útgáfa Tímarits lögfræðinga gróskumikil. Svo sem áður greinir sameinuðust félagið, Lögmannafélagið og Dómarafélagið um að gangast fyrir svonefndum „Lagadegi" í maí á þessu ári. Með því er stefnt að því að efla tengsl þessara félaga enn frekar en verið hefur sem og persónuleg kynni lögfræðinga.

---